De Japanse theeceremonie: geschiedenis, verloop, etiquette en waar u ze kunt beleven

Thee bereikte Japan al in de Naraperiode vanuit China, met boeddhistische monniken. Maar het was de monnik Eisai, stichter van de Rinzai-zenschool in Japan, die eind 12e eeuw opgeklopte poederthee populair maakte en voorstelde als geneesmiddel en hulpmiddel bij meditatie.

Twee eeuwen lang bleef thee een luxe van aristocraten en krijgers, die proefwedstrijden hielden en met kostbaar Chinees porselein pronkten. In de 15e eeuw koos Murata Jukō de omgekeerde weg: een soberdere praktijk in een kleine kamer met eenvoudig gerei, in de geest van zen. Takeno Jōō zette die weg voort.

Sen no Rikyu (1522–1591), een koopman uit Sakai die theemeester werd van Oda Nobunaga en daarna van Toyotomi Hideyoshi, maakte er een volwaardige kunst van. We danken hem:

• de esthetiek van wabi, de schoonheid van wat eenvoudig, onvolmaakt en door de tijd gesleten is;
• de verkleining van de theekamer tot twee tatami's, zoals de Tai-an, bewaard in de tempel Myōki-an bij Kyoto en erkend als Nationale Schat;
• de lage ingang nijiriguchi, die iedereen, samoerai inbegrepen, dwingt te buigen en het zwaard buiten te laten;
• de vier principes wa, kei, sei, jaku: harmonie, respect, zuiverheid en rust.

Rikyu stierf in 1591, door Hideyoshi bevolen zich van het leven te beroven, om redenen waarover nog steeds wordt gediscussieerd. Zijn nakomelingen stichtten de drie Sen-huizen, Omotesenke, Urasenke en Mushakōjisenke, die zijn leer vandaag nog vanuit Kyoto doorgeven. Urasenke is internationaal het actiefst.

Het idee dat alles samenvat is ichigo ichie: 'één keer, één ontmoeting'. Elke bijeenkomst rond thee is uniek en zal zich nooit herhalen.

Er zijn twee formats. De chaji is de volledige bijeenkomst, ongeveer vier uur, met een kaiseki-maaltijd, een dikke thee en een dunne thee. De chakai is een kortere ontmoeting rond een zoetje en een dunne thee: dat is wat de meeste bezoekers beleven.

Een chaji in grote lijnen:

• wachten in een tuinpaviljoen, waar de gasten samenkomen en de volgorde bepalen; de eerste gast (shōkyaku) treedt op als woordvoerder;
• de roji, de bedauwde tuin, die in stilte wordt doorkruist;
• zuivering bij de tsukubai, een laag stenen bekken waar u handen en mond spoelt;
• binnengaan door de nijiriguchi, op de knieën;
• beschouwen van de nis (tokonoma): een kalligrafierol die voor de gelegenheid is gekozen, soms een bloemstuk;
• de kaiseki-maaltijd, in kleine porties geserveerd met sake;
• houtskool: de gastheer wakkert voor de ogen van de gasten het vuur onder de ketel aan;
• koicha, een dikke thee, bijna een pasta, bereid in één kom die de gasten aan elkaar doorgeven;
• usucha, een lichte, schuimige thee, één kom per gast.

De hele tijd voert de gastheer de temae uit, een gecodificeerde reeks gebaren: theebus en theeschepje zuiveren met een zijden doek (fukusa), de klopper spoelen, de matcha afmeten, het water schenken, kloppen. Niets wordt aan het toeval overgelaten en niets dient om indruk te maken: de precisie is er om de gast op zijn gemak te stellen.

Bij een chakai of een introductie voor bezoekers krijgt u de essentie in 45 minuten tot een uur: uitleg, demonstratie door een leraar, een wagashi en een usucha, en daarna vaak het kloppen van uw eigen kom.

Matcha is geen gewone groene thee die tot poeder is vermalen. De theestruiken worden enkele weken vóór de oogst afgedekt om ze te beschaduwen, wat hun gehalte aan aminozuren verhoogt en zorgt voor de felgroene kleur en de zachte smaak (umami). De blaadjes worden daarna gestoomd, gedroogd, ontdaan van stelen en nerven (zo ontstaat tencha) en langzaam op een stenen molen vermalen. Een molen produceert slechts een veertigtal gram per uur.

De referentieregio's zijn Uji, ten zuiden van Kyoto, op 20 minuten met de trein, en Nishio in de prefectuur Aichi. Uji is gemakkelijk in een halve dag te bezoeken, met zijn theehuizen en de tempel Byōdō-in.

Er zijn twee bereidingen:

• usucha (dunne thee): ongeveer 2 g matcha en 60 tot 70 ml water van ongeveer 80 °C, krachtig opgeklopt tot een fijn schuim;
• koicha (dikke thee): ongeveer twee keer zoveel matcha en de helft van het water, langzaam gekneed; hiervoor is matcha van hogere kwaliteit nodig.

De bamboeklopper (chasen) wordt uit één stuk gesneden, meestal met 80 tot 120 tanden. Hij wordt vóór gebruik geweekt om hem soepel te maken.

Wagashi worden vóór de thee gegeten, zodat hun zoetheid de bitterheid van de matcha verzacht. Er zijn twee families:

• omogashi, verse, vochtige zoetigheden met bonenpasta (an); nerikiri worden naar het seizoen gevormd: kersenbloesem in april, hortensia in juni, esdoornblad in november;
• higashi, droge zoetigheden, vaak van geperste suiker (rakugan), geserveerd bij dunne thee.

Wagashi worden gegeten met een klein houten prikkertje (kuromoji), op papier (kaishi) dat u bij een formele ceremonie zelf meebrengt.

Een laatste detail verraadt het seizoen: van november tot april wordt het water verwarmd in een in de vloer verzonken haard (ro), die de warmte dichter bij de gasten brengt; van mei tot oktober gebruikt men een komfoor op de tatami (furo), verder van hen af geplaatst. Ook de kommen veranderen: breed en open in de zomer zodat de thee snel afkoelt, hoger en dikker in de winter om de warmte vast te houden. Een attente gastheer kiest elk voorwerp naargelang de dag, het weer en de gasten.

Niemand verwacht dat een bezoeker de temae kent. Enkele gebaren volstaan om respectvol deel te nemen.

Voordat u binnengaat:

• doe ringen, armbanden en horloges af, die de kommen kunnen krassen, die soms oud en waardevol zijn;
• vermijd parfum, dat de geur van thee en wierook overstemt;
• draag schone sokken, bij voorkeur wit, want u loopt op tatami;
• kleed u eenvoudig, in een broek of een lange rok waarmee u op de vloer kunt zitten.

Tijdens de ceremonie:

• zit in seiza, geknield op uw hielen, als u dat kunt; na tien minuten mag u in kleermakerszit gaan zitten, en veel plekken bieden een klein krukje aan;
• eet de wagashi wanneer die wordt aangeboden, vóór de thee;
• zeg wanneer de kom aankomt 'o-saki ni' ('excuseer dat ik voorga') tegen de volgende gast;
• neem de kom met uw rechterhand op, laat hem op uw linkerhandpalm rusten, buig licht;
• draai de kom twee kwartslagen met de klok mee, om niet van de voorkant te drinken, de meest versierde kant, die de gastheer naar u toe heeft gedraaid;
• drink in drie of vier slokken; de laatste mag u licht opslurpen, een teken van waardering;
• veeg de rand af met duim en wijsvinger en veeg daarna uw vingers af aan het kaishi;
• draai de kom terug zodat de voorkant naar de gastheer wijst, zet hem neer en bewonder hem.

Aan het einde mag u vragen om het gerei te bekijken en vragen stellen over de kom, de theebus, de rol. Dat wordt zelfs verwacht: de gastheer heeft ze speciaal voor die dag gekozen.

Er zijn drie niveaus van beleving, van het eenvoudigste tot het meest exclusieve.

1. Een kom matcha met uitzicht. Veel tempels en tuinen serveren in een paviljoen een kom thee en een zoetje, zonder volledige ceremonie, voor enkele honderden tot iets meer dan duizend yen. Het is een kans om echte matcha te proeven in een passend decor:

• in Kyoto serveren verschillende subtempels van Daitoku-ji, Kennin-ji of Higashiyama thee met uitzicht op de tuin;
• in Tokio serveert het theehuis Nakajima no Ochaya, midden in de vijver van de Hama-rikyū-tuinen, matcha en wagashi met uitzicht op de torens van Shiodome.

2. Een begeleide introductie. Gespecialiseerde theesalons bieden sessies van 45 tot 60 minuten met uitleg in het Engels, een demonstratie en het kloppen van uw eigen kom, meestal voor ¥ 3.000 tot ¥ 7.000 per persoon. In Kyoto vindt u ze rond Gion, Higashiyama (Ninenzaka, Sannenzaka) en bij Nishiki; in Tokio vooral in Asakusa, Ginza en in verschillende grote hotels met een eigen theekamer. Reserveer enkele dagen vooraf, langer in de lente en de herfst.

3. Een privéceremonie. Met een leraar van een erkende school, in een historisch theehuis of een ryokan, soms voorafgegaan door een kaiseki-maaltijd. Dit format komt het dichtst bij een chaji en wordt enkele weken vooraf geboekt via een hotel, agentschap of DMC.

Wie verder wil gaan: het Urasenke Chadō Center in Kyoto organiseert tentoonstellingen over de geschiedenis van de thee en de kunst van het gerei. En een halve dag in Uji verbindt de ceremonie met het product: theevelden, maalateliers en vergelijkende proeverijen van verschillende kwaliteiten matcha.

De theeceremonie werkt heel goed voor seminars en incentivereizen: ze is kort en rustig, en ze geeft deelnemers een echte rol wanneer ze hun eigen kom kloppen. Er zijn wel enkele aanpassingen nodig.

Grootte. Een theekamer biedt zelden plaats aan meer dan 10 tot 15 personen. Plan voor 40 deelnemers ofwel meerdere subgroepen in rotatie (terwijl de ene thee drinkt, bezoekt de andere de tuin), ofwel een grote zaal in een tempel of hotel.

Het format op stoelen. De ryūrei-stijl, eind 19e eeuw bedacht om buitenlandse bezoekers te ontvangen, wordt zittend aan een tafel uitgevoerd. Zo vermijdt u seiza, dat voor veel deelnemers na tien minuten pijnlijk wordt, terwijl alle gebaren behouden blijven.

Duur. Reken voor een groep op 60 tot 90 minuten: ontvangst en uitleg, demonstratie door de leraar, proeverij, het kloppen van de eigen kom, vragen. Daarna verslapt de aandacht.

Tolken. Een leraar die Engels spreekt of een tolk die vertrouwd is met de theeterminologie maakt het verschil: zonder uitleg over de rol, de kom of de keuze van de wagashi blijft de ceremonie een mooi maar stil gebaar.

De link met het seminar. De principes van Rikyu, aandacht voor de gast, onzichtbare voorbereiding, ichigo ichie, lenen zich goed tot een gesprek over klantgerichtheid of servicekwaliteit. Sommige groepen voegen een bezoek aan Uji of een wagashi-workshop toe.

SHINOGI DMC organiseert deze ceremonies in Kyoto en Tokio met leraren van erkende scholen, in privézalen van tempels, ryokans of hotels, met vertolking in het Engels.