Onsen-etiquette: regels en praktische gids voor Japanse warmwaterbronnen

Een onsen is een bad dat wordt gevoed door een natuurlijke warmwaterbron. In Japan definieert de Hot Springs Act dat nauwkeurig: het water moet met 25 °C of meer uit de grond komen, of bepaalde mineralen in voldoende hoeveelheid bevatten. Het land telt meer dan 3.000 plaatsen met warmwaterbronnen, van grote kuuroorden tot afgelegen bergbaden. Voor veel Japanners is een weekend in een onsen de ultieme vorm van ontspanning.

Een paar woorden om te kennen:

• uchiyu: het binnenbad, vaak het heetste;
• rotenburo: het buitenbad, omlijst door rotsen of hout, met uitzicht op een tuin, rivier of berg;
• kashikiri of kazoku-buro: een privébad dat u voor een vaste tijd reserveert, alleen, met z'n tweeën of met het gezin;
• higaeri onsen: een openbaar bad voor dagbezoek, zonder overnachting;
• sento: een openbaar buurtbadhuis, verwarmd met leidingwater; dezelfde regels, maar strikt genomen geen onsen.

De baden zijn bijna altijd gescheiden naar geslacht. Het gordijn bij de ingang (noren) geeft dat aan: 男 voor mannen, vaak blauw, 女 voor vrouwen, vaak rood. In veel ryokan wisselen de mannen- en vrouwenbaden elke dag, meestal 's nachts of 's ochtends: lees de noren dus elke keer opnieuw. Gemengde baden (konyoku) bestaan nog bij enkele landelijke bronnen, steeds vaker met handdoek of badkleding toegestaan.

Indicatieve prijzen: ¥ 500 tot ¥ 1.500 voor een openbaar bad voor dagbezoek, gratis voor gasten van een ryokan of hotel met onsen, ongeveer ¥ 2.000 tot ¥ 5.000 voor 45 tot 60 minuten in een privébad.

De eerste keer is een onsen vooral intimiderend omdat u de volgorde niet kent. Dit is het verloop, van kleedkamer tot bad.

1. Schoenen. Zet ze bij de ingang in een schoenenkluisje (soms houdt u het houten sleuteltje bij u). In een ryokan komt u direct in yukata en op slippers. 2. Kleedkamer (datsuijo). Kleed u volledig uit. Kleding gaat in een mand of kluisje; de grote handdoek blijft in de mand. Neem alleen het kleine handdoekje mee. 3. Afspoelen (kakeyu). Giet nog vóór het wassen een paar kommen badwater over u heen, te beginnen bij de voeten, om aan de temperatuur te wennen. 4. Wassen. Ga op het krukje bij een douchepost zitten en was u volledig: lichaam en haar, met de aanwezige zeep en shampoo. Spoel zorgvuldig af zonder uw buren nat te spatten, en spoel het krukje en de kom af voordat u weggaat. Staand wassen wordt afgekeurd. 5. Het bad in. Stap langzaam in; niet duiken of zwemmen. Lang haar wordt opgestoken en blijft uit het water. Het kleine handdoekje blijft buiten het water: op de rand, of opgevouwen op uw hoofd, zoals veel Japanners doen. 6. In het water. Praat zacht. Geen telefoon, geen foto's, geen drankjes in het water (sommige rotenburo van ryokan schenken sake, maar dat is de uitzondering). 7. Eruit. U kunt afspoelen of niet: veel Japanners laten de mineralen op hun huid zitten. Dep u met het kleine handdoekje droog voordat u teruggaat naar de kleedkamer, zodat de vloer niet doorweekt raakt. 8. Na het bad. Kleed u aan, drink water of de traditionele melk uit een flesje, en rust een paar minuten.

Wat u absoluut moet vermijden: met zwemkleding het bad in gaan, erin stappen zonder te wassen, uw hoofd onder water steken, kleding wassen of scheren in het bad. Wie ziek of verkouden is, kan beter overslaan.

In een ryokan of hotel met onsen is alles aanwezig: twee handdoeken op de kamer (een grote en een kleine, die u vaak mag houden), zeep, shampoo, conditioner, föhn, kammen en soms lotions. U gaat in yukata naar het bad, met uw twee handdoeken en de kamersleutel.

In een openbaar bad voor dagbezoek verschilt het:

• grote accommodaties bieden zeep en shampoo, maar handdoeken kosten vaak extra (huur ¥ 200 tot ¥ 500, of een klein handdoekje om te kopen);
• kleine dorpsbaden (kyodo-yu) hebben soms niets: neem een handdoek, zeep en wat munten voor het kluisje mee;
• sommige accepteren alleen contant geld, of een kaartje uit een automaat bij de ingang.

Een paar details die misstappen voorkomen:

• make-up: verwijder die bij de douchepost voordat u het bad in gaat, niet in het bassin;
• sieraden: doe ze af; zwavelhoudend water maakt zilver en koper binnen enkele minuten zwart;
• bril: u kunt die ophouden om u te verplaatsen, maar hij beslaat; velen laten hem in de kleedkamer;
• pleisters: een klein sneetje kunt u afdekken met een waterdichte pleister; met een open wond kunt u niet baden;
• menstruatie: vermijd het gedeelde bad; een privébad is dan de juiste keuze;
• kinderen: welkom, maar geen luiers in het water, en ze blijven dicht bij een volwassene.

Rust hoort bij de ervaring. Zacht praten mag, maar een groep die luid lacht in de rotenburo krijgt al snel blikken toegeworpen, ook zonder dat er iets wordt gezegd.

Dit is de meest gestelde vraag. In Japan worden tatoeages door een deel van de bevolking nog altijd met de yakuza geassocieerd, en veel onsen hangen een bord "geen tatoeages" op (入れ墨お断り). In 2015 bleek uit een onderzoek van de Japan Tourism Agency onder ongeveer 3.800 hotels en ryokan (zo'n 600 reacties) dat 56% van de accommodaties gasten met tatoeages weigerde, 31% ze accepteerde en 13% ze accepteerde als de tatoeage bedekt was. Het agentschap riep accommodaties vervolgens op om oplossingen te zoeken voor buitenlandse bezoekers in plaats van hen zonder meer te weigeren. Er verandert iets, maar er is geen landelijke regel: elke accommodatie beslist zelf.

De opties, van eenvoudigst tot zekerst:

• Afdekstickers. Voor een kleine tatoeage (ongeveer zo groot als een creditcard) accepteren veel accommodaties een huidkleurige pleister. Sommige verkopen ze bij de receptie. Vraag het eerst.
• Privébaden (kashikiri). U reserveert ze voor 40 tot 60 minuten, alleen of met z'n tweeën, en zo vermijdt u elke discussie. De meeste ryokan hebben er een of meer, soms gratis voor gasten.
• Kamers met eigen bad. Veel ryokan bieden kamers met een eigen rotenburo op het terras. Duurder, maar de comfortabelste oplossing.
• Plaatsen die tatoeages accepteren. In Kinosaki Onsen (prefectuur Hyogo) accepteren alle zeven openbare baden van het stadje tatoeages, onbedekt. In Beppu accepteren ook veel gemeentelijke baden ze. Gespecialiseerde websites geven overzichten van tattoo-friendly accommodaties.
• Sento in de buurt. Openbare badhuizen in de stad accepteren vaak tatoeages, anders dan grote vrijetijdscomplexen.

Wat u niet moet doen: een tatoeage onder een handdoek verstoppen in een accommodatie die ze verbiedt, of bij de receptie aandringen. Het personeel maakt geen uitzondering, en het is voor iedereen ongemakkelijk.

Onsen-water is meestal 40 tot 43 °C, soms meer (sommige baden in Kusatsu komen boven de 45 °C). Voor Europeanen die gewend zijn aan spa's van 35 °C is dat heet. Het lichaam past zich aan, maar een paar regels voorkomen duizeligheid, het meest voorkomende incident:

• 5 tot 10 minuten per keer om te beginnen, daarna een pauze zittend op de rand of buiten, en eventueel een tweede onderdompeling;
• drink water vooraf en achteraf: u zweet veel zonder het te merken;
• niet baden na alcohol of direct na een zware maaltijd; in een ryokan baadt u vóór het diner en wacht u er een of twee uur na;
• sta langzaam op als u eruit gaat: de bloeddruk daalt, en juist dan gaat het draaien;
• let in de winter op de temperatuurschok tussen een koude kleedkamer en een zeer heet bad, vooral bij ouderen;
• mensen met hartproblemen of hoge bloeddruk, en zwangere vrouwen, kunnen het beste hun arts raadplegen; elke accommodatie vermeldt de contra-indicaties van haar bron.

Niet alle soorten water hebben dezelfde eigenschappen, en ze vergelijken hoort bij het plezier:

• zwavelhoudend (geur van eieren, melkachtig water): Kusatsu, Noboribetsu, Unzen;
• zuur: Kusatsu, waarvan het water tot het zuurste van het land behoort (pH rond 2), houd het uit uw ogen;
• alkalisch, bekend als "schoonheidswater" (bijin-no-yu), zacht en licht glibberig;
• ijzerhoudend, rood of bruin, zoals in Arima;
• chloridehoudend, zout water dat de warmte vasthoudt.

Nog een laatste punt: onsen sluiten vaak midden op de dag of laat in de avond voor schoonmaak. Controleer in een ryokan bij aankomst de openingstijden.

Elke regio heeft zijn onsen, maar een paar plaatsen combineren goed water, een mooie omgeving en een makkelijke bereikbaarheid.

• Hakone (Kanagawa): ongeveer 1 uur en 25 minuten vanaf Shinjuku met de Romancecar, het handigst vanuit Tokio. Grote ryokan, uitzicht op de Fuji bij helder weer, het Ashi-meer. Erg druk in het weekend.
• Kusatsu (Gunma): een van de rijkste bronnen van het land, zeer zuur zwavelhoudend water, en de yubatake, een groot houten veld in het dorpscentrum waar het water in de open lucht afkoelt. Bekijk de yumomi, waarbij het water op muziek met planken wordt omgeroerd. Ongeveer 2,5 tot 3 uur vanaf Tokio.
• Kinosaki (Hyogo): een dorp langs een kanaal met treurwilgen, waar u in yukata en op geta van het ene naar het andere van de zeven openbare baden gaat. Uw ryokan geeft u een badpas. Tattoo-friendly. Ongeveer 2,5 uur vanaf Kyoto met de limited express.
• Beppu en Yufuin (Oita): Beppu heeft de meeste bronnen van Japan en zijn dampende "hellen"; Yufuin, op een uur afstand, is intiemer, aan de voet van de berg Yufu.
• Ginzan (Yamagata): een smalle straat met houten ryokan uit de Taisho-periode langs een rivier. Prachtig onder de sneeuw, maar zeer gewild en met gereguleerde toegang in de winter.
• Dogo (Ehime): een van de oudste onsen van Japan; het hoofdgebouw Dogo Onsen Honkan, een Belangrijk Cultureel Erfgoed, is in juli 2024 na meer dan vijf jaar werkzaamheden volledig heropend.
• Noboribetsu (Hokkaido): de vulkanische vallei Jigokudani en grote kuurhotels, op 1,5 uur van Sapporo.
• Nozawa en Shibu (Nagano): gratis of bijna gratis openbare baden, en de sneeuwapen van Jigokudani bij Shibu.

Voor een eerste ervaring zijn Hakone of Kinosaki het eenvoudigst; voor een totaal andere omgeving Ginzan of Kusatsu.

Een avond in een ryokan met onsen is vaak het moment dat zakenreizigers het best onthouden. Het kan sommigen ook ongemakkelijk maken als er niets wordt uitgelegd. Een paar organisatieregels:

• Briefing vóór aankomst. Leg de stappen uit (eerst wassen, naakt, handdoek uit het water) in de bus, met een visuele gids. Mensen voelen zich veel meer op hun gemak als ze weten wat ze kunnen verwachten, en niemand hoeft het te vragen waar collega's bij zijn.
• Verplicht niets. Naakt zijn tussen collega's is niet voor iedereen makkelijk. Presenteer de onsen als optie, nooit als verplichte teamactiviteit, en reserveer privébaden voor wie dat liever heeft.
• Tatoeages. Vraag er één keer naar, neutraal en vertrouwelijk, op het inschrijfformulier. Kies daarna een ryokan die tatoeages accepteert of privébaden en kamers met eigen bad heeft.
• Timing. Met 40 personen loopt het grote bad tussen 17.00 en 19.00 uur snel vol. Spreid de aankomsten, plan het diner om 19.00 of 19.30 uur, en herinner iedereen aan de sluitingstijden en de tijden waarop de baden wisselen.
• Gezondheid. Herinner mensen aan water, alcohol en duur. Wacht na een diner met veel drank voordat u terug naar het bad gaat, en ga nooit alleen.
• Capaciteit. De mannen- en vrouwenbaden zijn niet altijd even groot; controleer bij een groep met overwegend mannen of overwegend vrouwen de capaciteit bij de ryokan.
• Alternatieven. Een voetbad in de buitenlucht (ashiyu), in veel onsen-plaatsen gratis, laat iedereen het moment volledig gekleed delen.

Voor groepen kiezen wij bij voorkeur ryokan die een bad of een verdieping kunnen afhuren, of plaatsen zoals Kinosaki en Hakone. SHINOGI DMC selecteert deze accommodaties en bereidt de deelnemers vóór de reis voor.