Textiel in Kyoto: Nishijin-weefwerk, Kyo-yuzen-verven en kimono

Kyoto is de historische hoofdstad van het Japanse textiel, en twee ambachten domineren er al eeuwenlang. Bezoekers halen ze vaak door elkaar, terwijl ze op tegengestelde principes berusten.

• Nishijin-ori is weven: zijden draden worden geverfd voordat ze worden geweven, en het weefgetouw maakt het patroon, draad voor draad. In Japan heet dit "vooraf geverfd" (saki-zome) textiel. Het is de techniek achter de kostbaarste obi (kimonogordels), gouden brokaten, stoffen voor No-kostuums en religieus textiel.
• Kyo-yuzen is verven: u begint met effen witte geweven zijde, en het ontwerp wordt op de stof geschilderd of met sjablonen aangebracht (ato-zome, "achteraf geverfd"). Het is de techniek van kimono's met beeldende motieven, bloemen, landschappen, waaiers, met kleurverlopen die weven niet kan bereiken.

Een vuistregel in de kimonowereld vat de traditionele hiërarchie samen: "geverfde kimono, geweven obi". De formeelste outfits combineren vaak een yuzen-kimono met een obi uit Nishijin.

Beide zijn sinds 1976 door het ministerie van Economische Zaken (METI) erkend als traditioneel ambacht. En beide zijn in Kyoto zelf te bezoeken: Nishijin ten noordwesten van het Keizerlijk Paleis, yuzen-ateliers verspreid over het centrum en het westen, en een museum in Okazaki dat ze allemaal presenteert.

Zijdeweverij bestaat in Kyoto sinds de stichting van de hoofdstad aan het eind van de 8e eeuw. De naam Nishijin, "westelijk kamp", stamt uit de Onin-oorlog (1467–1477), die de stad verwoestte: het westelijke leger had in deze wijk zijn kamp opgeslagen. Toen de vrede terugkeerde, verzamelden de verspreide wevers zich daar opnieuw, en de naam bleef hangen. Er bestaat eigenlijk geen bestuurlijke wijk die Nishijin heet: de term dekt het weversgebied rond de stadsdelen Kamigyo en Kita, en het is een gedeponeerd handelsmerk van de weverscoöperatie.

De band met Frankrijk is direct. In 1872 werden drie wevers uit Nishijin naar Lyon gestuurd om het jacquardweefgetouw te bestuderen, dat patronen leest van ponskaarten. Zij brachten de techniek mee naar huis, en het eerste in Japan gebouwde houten jacquardgetouw, cultureel erfgoed van de stad Kyoto, staat nu tentoongesteld in het Nishijin Textile Center.

De productie berust op een sterk doorgevoerde arbeidsverdeling, met zo'n twintig verschillende vakken:

• ontwerpen van het motief (zuan), en het vervolgens punt voor punt vertalen in een technisch plan om het getouw te programmeren (vroeger ponskaarten, nu vaak digitale gegevens);
• voorbereiden van de draden: twijnen, verven, gouden en zilveren draden (gelakt, verguld papier in zeer dunne reepjes gesneden);
• scheren, waarbij duizenden kettingdraden worden opgezet;
• weven, op een mechanisch jacquardgetouw of, voor de fijnste stukken, met de hand. Een handgeweven obi kan weken in beslag nemen.

De coöperatie erkent twaalf categorieën Nishijin-ori, van brokaat (kinran) tot tsuzure, een tapisserieweefsel dat wordt aangeslagen met nagels die in zaagtandvorm zijn gevijld, een indrukwekkende techniek om tijdens een demonstratie te zien.

Het Nishijin Textile Center (Nishijin-ori Kaikan) wordt beheerd door de weverscoöperatie. Het ligt aan de Horikawa-dori, net ten zuiden van de kruising met de Imadegawa-dori. Gratis toegang. Open van 10.00 tot 16.00 uur van oktober tot maart en van 10.00 tot 17.00 uur van april tot september; gesloten op maandag (dinsdag als maandag een feestdag is) en van 29 december tot 3 januari.

Binnen:

• het archief op de derde verdieping toont het eerste jacquardgetouw van Japan en het verhaal van de modernisering van Nishijin, met drie tot vier tijdelijke tentoonstellingen per jaar (obi, kimono's, kamerschermen);
• demonstraties door vakmensen en winkels met obi, kleine artikelen en cadeaus van Nishijin-stof;
• het dakterras, geopend bij evenementen, vanwaar u op 16 augustus vier van de vijf Daimonji-vuren kunt zien.

De kimonoshow, zo vaak genoemd in reisgidsen, staat niet meer op het programma: de officiële site meldt dat er geen show gepland is en verwijst naar video's online. Bouw er geen groepsbezoek omheen.

Wat wel heel goed werkt, is de workshop handweven: op een klein getouw weeft u in ongeveer 40 minuten een placemat van ongeveer 20 × 30 cm die u mee naar huis neemt. Prijs ¥ 2.750 (¥ 2.530 per persoon vanaf 15 personen), vanaf ongeveer 10 jaar, tot 50 personen per sessie dankzij een vijftigtal getouwen. Reserveren verplicht.

Het centrum verhuurt ook kimono's (¥ 8.800 om de stad in te gaan, terugbrengen 30 minuten voor sluitingstijd; ¥ 5.500 om binnen te blijven) en biedt een metamorfose tot maiko of geiko (¥ 33.000 inclusief make-up en foto) en hofkostuums uit de Heian-periode (¥ 48.400).

Bereikbaarheid: stadsbus naar Horikawa Imadegawa, 1–2 minuten lopen (lijn 9 vanaf station Kyoto, ongeveer 30 minuten); of de Karasuma-metrolijn naar Imadegawa en daarna 10 minuten lopen. Parkeerplaats voor bussen ter plaatse (10 voertuigen, ¥ 3.000).

Yuzen dankt zijn naam aan Miyazaki Yuzensai, een waaierschilder die eind 17e eeuw in Kyoto actief was en wiens ontwerpen werden aangepast voor het verven van kimono's. Het principe is een reserve: een fijne lijn pasta voorkomt dat kleuren in elkaar lopen, wat gedetailleerde motieven en kleurverlopen mogelijk maakt.

De belangrijkste stappen van met de hand beschilderde yuzen (tegaki yuzen):

• tekenen van het motief op de zijde met een uitwasbare plantaardige inkt;
• aanbrengen van de reservelijn (itome-nori) met een spuitzakje langs elke contour;
• inkleuren (sashi-yuzen) met een penseel, vlak voor vlak, inclusief kleurverlopen;
• fixeren met stoom, daarna afdekken van de motieven met pasta om het schilderwerk te beschermen;
• verven van de achtergrond (hikizome) met een brede kwast, opnieuw fixeren en dan wassen om pasta en inkt te verwijderen. Dat wassen gebeurde vroeger in de rivier de Kamo, een beroemd beeld van Kyoto; tegenwoordig gebeurt het in de ateliers.

Sinds de Meiji-periode bestaat er ook sjabloon-yuzen (kata-yuzen), waarbij een ontwerp wordt gereproduceerd met tientallen, soms honderden opeenvolgende sjablonen. Het is de techniek die de meeste workshops voor bezoekers aanbieden, omdat ze in een uur een goed resultaat geeft.

Waar u het kunt proberen:

• Kyoto Museum of Crafts and Design (Okazaki, zie hieronder), dat workshops sjabloon-yuzen organiseert en voor groepen op reservering sessies met vakmensen.
• Particuliere ateliers in het centrum van Kyoto, vaak in machiya-stadshuizen: met sjablonen een zakdoek, furoshiki of tas verven in 1 tot 1,5 uur, vanaf ongeveer ¥ 1.600–3.000, afhankelijk van het formaat; langere opties (2 tot 3 uur) voor een echt kimonosjabloon. De capaciteit ligt vaak rond 10 personen per sessie, dus grotere groepen moeten worden gesplitst.

Het geverfde stuk krijgt u meestal dezelfde dag na het drogen mee, anders dan bij keramiekworkshops.

Naast het Nishijin Textile Center en de yuzen-ateliers zijn er drie mogelijkheden om ambachtslieden aan het werk of hun stukken van dichtbij te zien.

Kyoto Museum of Crafts and Design (Kyoto Dento Sangyo Museum), in het souterrain van Miyako Messe in Okazaki, bij het Heian-heiligdom. Het presenteert de 74 traditionele ambachten van Kyoto, waaronder Nishijin-ori en Kyo-yuzen, met op sommige dagen demonstraties door vakmensen. Open van 10.00 tot 18.00 uur (laatste toegang 17.30 uur), sluitingsdagen staan op de kalender. Toegang ¥ 500 (¥ 400 per persoon vanaf 20) en gratis voor bezoekers in kimono, wat het een logische stop maakt na een verhuur. Kleine inloopworkshops (een vouwwaaier beschilderen voor ¥ 2.000, een ronde waaier of kaars voor ¥ 1.000, 15 tot 30 minuten, 4 personen per slot) maken het bezoek af.

Nishijin te voet: tussen de Horikawa-dori, de Imadegawa-dori en de Senbon-dori herbergen straten met machiya nog enkele weefateliers waar u soms de getouwen hoort klepperen. De coöperatie geeft een wandelkaart uit. Verschillende weefhuizen openen hun showrooms; een voormalig atelier dat textielmuseum werd, het Orinasukan, toont kostuums en handgetouwen. Respecteer privé-ingangen: dit zijn bewoonde huizen.

Rommelmarkten: op de markt van het Kitano Tenmangu-heiligdom (de 25e van elke maand) en de markt van Toji (de 21e) verkopen kraampjes oude kimono's en obi, restjes zijde en brokaat vanaf een paar honderd yen. Een goede plek om het verschil te voelen tussen een geweven obi en een bedrukte stof.

Tot slot toont de Gion Matsuri (juli) in de straten van het centrum praalwagens versierd met wandtapijten, sommige uit Nishijin en andere eeuwen geleden uit Europa ingevoerd.

Kimonoverhuur is een van de populairste activiteiten in Kyoto. Het verloopt soepel als u een paar regels kent.

Prijzen en opties: bij gespecialiseerde winkels beginnen basispakketten (kimono van polyester of in de zomer een yukata, obi, tasje, sandalen, aankleden) bij een paar duizend yen, kapsel is vaak extra en zijden kimono's kosten aanzienlijk meer. In het Nishijin Textile Center kost het kimonopakket om de stad in te gaan ¥ 8.800. Reken op 30 tot 60 minuten voor het aankleden, langer op drukke momenten.

Regels om te volgen:

• Het linkerpand gaat over het rechter; van voren gezien vormt het een kleine letter "y". Andersom is voor overledenen: het verhuurpersoneel kleedt u correct aan, maar let erop als u zichzelf opnieuw aankleedt.
• Breng de kimono op tijd terug: winkels sluiten vaak rond 17.00 of 18.00 uur, en te laat terugbrengen wordt in rekening gebracht.
• Loop met kleine pasjes en til de zoom iets op bij tempeltrappen; zori-sandalen remmen u flink af, dus plan korte afstanden.
• Houd uw mouwen vast bij het eten, het handenwassen bij fonteinen of op het toilet; vermijd gerechten met veel saus.
• Ga niet zitten op stoffige treden: er kunnen borg- of schoonmaakkosten gelden.
• Regen: de meeste winkels lenen een paraplu en hoesjes voor de sandalen uit; bij zware regen kunt u beter uitstellen.
• Gion: de privésteegjes rond Hanamikoji zijn verboden terrein voor bezoekers, en maiko fotograferen zonder toestemming wordt afgekeurd, met of zonder kimono.

Een kimono dragen levert in Kyoto ook enkele praktische voordelen op, zoals gratis toegang tot het Kyoto Museum of Crafts and Design.

Voor een bedrijfsgroep heeft het textiel van Kyoto een voordeel dat weinig ambachten bieden: u kunt veel mensen tegelijk op één plek ontvangen.

• Weven in het Nishijin Textile Center kan met maximaal 50 personen per sessie, met een groepstarief vanaf 15 personen en een parkeerplaats ter plaatse voor 10 bussen. Het is de eenvoudigste oplossing voor een groep van 30 tot 50 personen.
• Het Kyoto Museum of Crafts and Design raadt reserveren aan vanaf 8 personen en vereist het voor sommige diensten: 10 werkdagen vooraf voor een zelfstandig groepsbezoek, 21 werkdagen voor een rondleiding van een uur door de directeur of een gespecialiseerde gids (¥ 16.500 per groep), 28 werkdagen voor een workshop met een ambachtsman. Er zijn maar 3 busplaatsen, dus plan een afzetpunt.
• Yuzen-workshops in machiya zijn kleinschaliger: boven de 10 personen verdeelt u de groep over twee tijdsloten of twee workshops, afgewisseld met een wandeling door Nishijin.
• Kimonoverhuur voor een groep: reserveer dezelfde verhuurwinkel voor iedereen, plan het aankleden gespreid (ongeveer twintig personen per uur in een grote winkel) en een groepsfoto op een plek waar dat mag. Voor mannen is de hakama-optie vaak het populairst.
• Privébezoeken: sommige wevers in Nishijin openen op verzoek hun atelier of showroom voor een kleine groep, met een presentatie door een familielid. Het is vaak het meest memorabele moment, maar de organisatie vergt enkele weken.

Als cadeau past een etui, visitekaarthouder of furoshiki van Nishijin-stof of yuzen-geverfde zijde makkelijk in een koffer, en het label van de coöperatie garandeert de herkomst.

SHINOGI DMC organiseert deze textieldagen in Kyoto, van het reserveren van workshops en kimonoverhuurwinkels tot privébezoeken aan ambachtslieden en cadeaus aan het einde van het seminar.