Tempels en heiligdommen in Japan: het verschil, bidden en gedragsregels

Shinto is de oorspronkelijke religie van Japan. Het heeft geen stichter en geen heilig boek: het eert kami, godheden die aanwezig zijn in een berg, een boom, een rivier, een voorouder of een vergoddelijkt historisch figuur. De gebedsplaats is het heiligdom (jinja), waar mensen komen om bescherming, succes of een goede gezondheid te vragen, of om te bedanken.

Het boeddhisme kwam in de 6e eeuw via Korea van het vasteland. De gebedsplaatsen zijn tempels (tera of -ji), waar de Boeddha en bodhisattva's worden vereerd, monniken wonen, en begrafenissen en familiegraven worden verzorgd.

Ruim duizend jaar bestonden de twee naast elkaar, tot ze zelfs met elkaar versmolten: er werden pagodes gebouwd in heiligdommen en kleine heiligdommen op tempelterreinen. In 1868 beval de Meiji-regering ze te scheiden, wat de paren verklaart die u nog steeds ziet, zoals Senso-ji en het Asakusa-heiligdom naast elkaar in Tokio.

Voor de meeste Japanners is dat geen tegenstrijdigheid: geboortes en Nieuwjaar worden gevierd bij het heiligdom, de doden worden begraven bij de tempel. Volgens het Agentschap voor Culturele Zaken telt het land ongeveer 80.000 heiligdommen en meer dan 75.000 tempels, van kleine buurtaltaren tot grote complexen op de Werelderfgoedlijst.

Voor een bezoeker is de regel eenvoudig: volg de gebruiken van de plek waar u bent, zonder u af te vragen of u "gelooft". Japanners doen precies hetzelfde.

De naam geeft vaak al antwoord voordat u er bent:

• shintoheiligdom: -jinja (Yasaka-jinja), -jingū (Meiji-jingū), -taisha (Fushimi Inari-taisha), -gū (Tōshō-gū);
• boeddhistische tempel: -ji (Kinkaku-ji), -dera (Kiyomizu-dera), -in (Byōdō-in).

Ter plaatse zijn een paar kenmerken onmiskenbaar.

Bij een heiligdom loopt u onder een of meer torii door, poorten met twee palen en twee dwarsbalken, in vermiljoen, kaal hout of steen. Een gevlochten touw van rijststro (shimenawa) met witte zigzagpapiertjes (shide) markeert de heilige ruimte. Twee stenen wachters, de komainu (half leeuw, half hond), flankeren het pad; bij Inari-heiligdommen zijn het vossen. Het hoofdgebouw is sober, vaak van onbeschilderd cipressenhout, met een grote offerkist en een bel die aan een touw hangt.

Bij een tempel is de ingang een overdekte poort, de sanmon, vaak bewaakt door twee Niō, gespierde reuzen met woeste gezichten. Op de binnenplaats walmt een grote wierookbrander voor de hoofdzaal; u ziet misschien een pagode van drie of vijf verdiepingen, een grote bronzen klok in een eigen paviljoen, Jizō-beelden met rode slabbetjes en achterin een begraafplaats. Binnen staan beelden van de Boeddha.

Twee nuances om niet verrast te worden: sommige tempels hebben een kleine torii voor een beschermheiligdom op hun terrein, en Nikkō of Miyajima hebben pagodes bij hun heiligdommen, een erfenis uit de tijd dat alles vermengd was.

1. De torii. Buig licht voordat u erdoor loopt. Houd op het toegangspad (sandō) de zijkanten aan: het midden is volgens de overlevering voorbehouden aan de kami.

2. Reiniging bij de temizuya. Dit overdekte bassin met scheppen van bamboe of metaal staat bij de ingang. De volgorde is:

• neem de schep in uw rechterhand, vul hem en giet wat water over uw linkerhand;
• wissel van hand en spoel uw rechterhand af;
• neem de schep weer in uw rechterhand, giet wat water in uw linkerhandpalm en spoel daarmee uw mond, zonder de schep met uw lippen aan te raken, en spuug het water discreet naast het bassin uit;
• spoel uw linkerhand nog een keer af en houd de schep dan rechtop zodat het resterende water langs de steel loopt.

Dit alles gebeurt met één schep water. Sinds 2020 hebben veel heiligdommen de scheppen vervangen door stromend water, soms versierd met bloemen (hanachōzu): u wast dan gewoon uw handen eronder.

3. Voor de gebedszaal. Buig licht, laat een munt in de offerkist glijden zonder hem hard te gooien (de munt van ¥ 5, "go-en", is populair omdat het woord doet denken aan een goede band of een goed lot) en schud dan aan het touw om de bel te luiden als die er is.

4. Het ritueel "ni-rei ni-hakushu ichi-rei". Twee diepe buigingen, twee keer klappen, een moment van gebed met gevouwen handen en tot slot één buiging. Een paar heiligdommen volgen een ander ritueel, zoals Izumo-taisha met vier keer klappen; meestal staat dat op een bordje.

Dat is alles. Doe een stap terug voordat u zich omdraait en maak plaats voor de volgende.

Tempels volgen een meer naar binnen gekeerde logica. Buig bij de poort (sanmon) als u binnenkomt en weggaat, en stap niet op de houten drempel van poorten en zalen: stap eroverheen.

Op de binnenplaats is de grote wierookbrander (jōkōro) vaak de eerste stop. Koop een bundeltje wierookstokjes (hooguit een paar honderd yen, vaak bij een onbemande stand), steek ze aan bij de vlam, doof de vlam door met uw hand te wapperen, nooit door te blazen, en steek ze dan in de as. Veel Japanners wuiven de rook daarna naar zich toe, over het hoofd of een lichaamsdeel dat pijn doet: men gelooft dat het genezing brengt. Bij Senso-ji in Tokio herhaalt dit tafereel zich de hele dag.

Voor de hoofdzaal:

• laat zachtjes een munt in de offerkist vallen;
• vouw uw handen voor uw borst (gasshō) en buig licht;
• niet klappen: dit is de meest gemaakte fout van bezoekers die net uit een heiligdom komen;
• een paar seconden stilte, dan een buiging.

Sommige tempels hebben een gong of kleine bel voor de zaal hangen. De grote bronzen klok is meestal niet toegankelijk voor publiek, behalve op oudejaarsavond (joya no kane) bij tempels die bezoekers laten meedoen aan de 108 slagen.

Trek in de zalen uw schoenen uit, praat zacht, fotografeer geen beelden tenzij een bordje het toestaat, en ga niet zitten met uw benen naar het altaar gestrekt. Is er een dienst gaande, blijf dan op afstand of kom later terug.

Een goshuin is een zegel in rode inkt met kalligrafie in zwarte inkt (naam van de plek, datum, godheid), met de hand geschreven door een monnik, priester of medewerker van het kantoor (shuin-sho of juyo-sho). Het legt een gebedsbezoek vast; het is geen toeristenstempel. Een paar regels:

• verzamel het in een goshuinchō, een harmonicaboekje dat ter plaatse wordt verkocht, meestal voor ¥ 1.000 tot ¥ 2.000;
• de offergave is meestal ¥ 300 tot ¥ 500, steeds vaker ¥ 500, soms meer voor speciale zegels;
• bid eerst en vraag daarna om de goshuin;
• op drukke momenten geven veel plekken een vooraf beschreven blad (kakioki) dat u zelf inplakt;
• sommige tempels weigeren te schrijven in een boekje met zegels van heiligdommen, vandaar de gewoonte om twee boekjes bij te houden.

Omikuji zijn papieren voorspellingen die u willekeurig trekt, ¥ 100 tot ¥ 300 afhankelijk van de plek, variërend van daikichi (grote zegen) tot daikyō (grote vloek). Bewaar een goede voorspelling in uw portemonnee; bind een slechte aan het touw of het rek dat daarvoor bedoeld is en laat haar achter. Verschillende grote locaties bieden een Engelse versie.

Ema zijn houten plankjes waarop u een wens schrijft voordat u ze ophangt, vaak ¥ 500 tot ¥ 1.000. Omamori zijn stoffen amuletten (slagen voor examens, veilig verkeer, gezondheid, zaken) die u niet mag openen en bij voorkeur na een jaar terugbrengt om ritueel te laten verbranden.

Voor een groep zijn dit uitstekende souvenirs, maar trek er tijd voor uit: aan de balie van een groot heiligdom is de rij voor de goshuin in het weekend al snel meer dan 30 minuten.

Tempels en heiligdommen zijn actieve gebedsplaatsen, geen musea. De regels die het herhalen waard zijn:

• foto's: meestal toegestaan op binnenplaatsen en in tuinen, verboden in zalen en bij veel beelden; geen foto's tijdens een ceremonie (shintohuwelijk, begrafenis, dienst) tenzij u wordt uitgenodigd;
• statieven, selfiesticks en drones: vaak verboden, en drones bijna overal zonder schriftelijke toestemming;
• kleding: geen strikte code, maar verzorgde kleding wordt gewaardeerd; enkele plekken vragen u in de zalen uw schouders te bedekken;
• gedrag: ga niet op de trappen van zalen zitten, raak geen beelden aan, klim nergens op en praat zacht;
• eten: eet niet tijdens het lopen op het terrein, en ook niet tijdens het bezoek aan de zalen.

Wat de openingstijden betreft: heiligdommen zijn vaak al heel vroeg toegankelijk en sommige sluiten nooit, zoals Fushimi Inari in Kyoto. Betalende tempels gaan meestal tussen 8.00 en 9.00 uur open en sluiten tussen 16.30 en 17.00 uur, met seizoensgebonden avondopeningen in voorjaar en herfst.

Wat de prijzen betreft: de meeste heiligdommen zijn gratis; tempels vragen vaak toegang, doorgaans ¥ 300 tot ¥ 1.000 per volwassene (¥ 500 bij Kiyomizu-dera of Kinkaku-ji). Neem contant geld mee: verschillende grote tempels accepteren nog steeds geen kaarten.

Om beide tradities in één bezoek te zien, een paar sprekende plekken: Senso-ji en het Asakusa-heiligdom in Tokio; Kiyomizu-dera en daarna Yasaka-jinja in Kyoto via de steegjes van Higashiyama; Tōdai-ji en Kasuga-taisha in Nara, op 20 minuten lopen van elkaar.

Met een groep is de uitdaging niet alleen om u goed te gedragen: het gaat erom het bezoek onder goede omstandigheden te beleven zonder gelovigen te storen.

Timing. De grote plekken in Kyoto en Tokio lopen vanaf 9.30 uur vol. Bij openingstijd aankomen verandert alles, en bij heiligdommen die nooit sluiten, hebt u het pad vaak bijna voor uzelf als u om 7.00 uur uit het hotel vertrekt. Vermijd bij heiligdommen de weekenden met kersenbloesem en herfstkleuren, Nieuwjaar (hatsumōde) en 15 november (Shichi-Go-San).

Begeleiding. Eén gids per 15 tot 20 personen, met fluistersets, maakt het mogelijk uitleg te geven zonder de stem te verheffen. De gids demonstreert temizu en de buigingen vóór het binnengaan en laat daarna iedereen het zelf doen. Bussen parkeren vaak ver van de ingangen: reken bij Kiyomizu-dera op 10 tot 15 minuten lopen.

Groepsfoto's. Sommige tempels hebben regels voor groepsfoto's (plek, duur, paden niet blokkeren). Verken de plek het best van tevoren en maak de foto in twee minuten.

Privé-ervaringen, enkele weken van tevoren te reserveren:

• een privégebed (gokitō) in een heiligdom, bijvoorbeeld voor zakelijke voorspoed, in de binnenzaal met een priester in vol ornaat;
• een sessie zazen of sutra's overschrijven (shakyō) met een monnik in een subtempel in Kyoto;
• een boeddhistische vegetarische lunch (shōjin ryōri) in een tempel;
• een bezoek na sluitingstijd aan tuinen die normaal niet open zijn voor publiek.

Deze formats werken het best in subgroepen van 10 tot 30 personen. SHINOGI DMC regelt deze toegang met partnertempels en -heiligdommen en informeert de deelnemers vóór het bezoek over de etiquette.