Mino washi: Japans papier op de UNESCO-lijst, van de werkplaats tot de udatsu-straten

Washi is Japans handgeschept papier, gemaakt van lange bastvezels: vooral kozo (papiermoerbei), maar ook mitsumata en gampi. Deze vezels, tien keer langer dan de houtvezels van industrieel papier, grijpen in elkaar zonder te worden fijngemalen. Het resultaat is een zeer dun, doorschijnend en toch sterk papier dat zich laat vouwen en kreukelen en eeuwenlang meegaat.

Mino, een stadje van ongeveer 19.000 inwoners in het midden van de prefectuur Gifu, is een van de bakermatten. De rivier de Nagara en haar zijrivieren leveren koud, helder water, en de omliggende bergen leverden de kozo. Het Shosoin, de keizerlijke schatkamer in Nara, bewaart familieregisters uit de provincie Mino uit 702, een van de oudste papieren van Japan. In de Edoperiode werd Mino-papier gebruikt voor de shoji van samoeraiwoningen en voor officiële documenten; de reputatie was zo groot dat "minogami" een standaardformaat werd.

Vandaag onderscheidt de sector drie niveaus:

• Mino washi in brede zin, sinds 1985 door de staat erkend als "traditioneel ambacht", afhankelijk van de werkplaats met de hand of machinaal gemaakt;
• Hon-minoshi, met de hand gemaakt volgens strikte regels, sinds 1969 Belangrijk Immaterieel Cultureel Erfgoed;
• technische papiersoorten zoals tengujo, zo dun dat het wordt gebruikt om kunstwerken en oude boeken te restaureren in musea over de hele wereld.

Een handvol makers houdt Hon-minoshi in leven, verenigd in een vereniging voor behoud die ook leerlingen opleidt.

In 2014 schreef UNESCO "Washi, het ambacht van traditioneel Japans handgeschept papier" in op de lijst van immaterieel cultureel erfgoed. Het gaat om drie papiersoorten: Hon-minoshi uit Mino, Sekishu-banshi uit Hamada (Shimane) en Hosokawa-shi uit Ogawa en Higashichichibu (Saitama). Wat ze gemeen hebben: uitsluitend kozo, en technieken die zonder mechanisatie zijn doorgegeven.

Om een vel Hon-minoshi te mogen noemen, doorloopt het proces deze stappen:

• het materiaal: uitsluitend Nasu-kozo uit Daigo, prefectuur Ibaraki, gewaardeerd om zijn fijne, glanzende vezels;
• het koken van de witte binnenbast met plantenas of soda-as, zonder agressieve chemicaliën;
• het reinigen in koud water en het met de hand verwijderen van elke onzuiverheid ("chiri-tori"), enkele uren werk per kilo, vaak gedaan door vrouwen uit de streek;
• het kloppen van de vezels met een houten hamer, waarna ze in de kuip worden gemengd met neri, een slijmstof uit de wortel van de tororo-aoi die het weglopen van het water vertraagt;
• het vormen van het vel met nagashizuki: de maker dompelt de schepvorm onder en wiegt hem van voor naar achter en daarna, een specialiteit van Mino, ook van links naar rechts. De vezels richten zich in alle richtingen en het vel wordt gelijkmatig en sterk;
• het drogen in de zon op houten planken ("itaboshi"), wat het oppervlak zijn zachte, licht glanzende uitstraling geeft.

Een vel Hon-minoshi is zo gelijkmatig dat u, als u het tegen het licht houdt, nauwelijks structuur ziet. Het kost enkele duizenden yen per vel, en de jaarlijkse productie blijft zeer klein.

Het historische centrum van Mino is sinds 1999 aangewezen als beschermd gebied voor groepen traditionele gebouwen. Het dankt zijn naam aan de udatsu, de verhoogde brandmuren die tussen twee huizen boven de daklijn uitsteken. De rijkste papierhandelaren wedijverden met rijkversierde udatsu, zozeer dat de Japanse uitdrukking "zijn udatsu niet kunnen optrekken" nog altijd betekent "het in het leven niet ver schoppen". Twee evenwijdige straten, als een ladder aangelegd, tellen zo'n twintig gevels met udatsu.

Wat u ziet in 1,5 tot 2 uur:

• de voormalige woning Imai en het geschiedenismuseum van Mino: het huis van een rijke papierhandelaar, met binnentuin en "suikinkutsu" (een ingegraven pot die klinkt onder druppelend water); ¥ 300, of ¥ 400 in combinatie met de Akari-galerie;
• het Mino Washi Akari Art Kan: een galerie met bekroonde washilampen uit de jaarlijkse wedstrijd;
• papierwinkels: kaarten, notitieboekjes, enveloppen, shojipapier en kalligrafiepapier, van ¥ 300 tot enkele duizenden yen per vel, afhankelijk van de kwaliteit;
• de rivierhaven Kozuchi met zijn houten vuurtoren, een herinnering aan de tijd dat het papier over de Nagara werd verscheept.

Elk jaar in oktober vult de Akari Art-tentoonstelling de straten 's avonds met honderden washilampen, gemaakt door amateurs en ontwerpers; de 33e editie vindt plaats in 2026. Het is het mooiste moment om te komen, maar ook het drukste.

Het Mino Washi no Sato Kaikan is het papiermuseum van de stad, gelegen in het Warabi-dal op ongeveer een kwartier rijden ten noorden van de Udatsu-wijk, langs de rivier de Itadori, waar nog verschillende werkplaatsen actief zijn. Het behandelt de geschiedenis van Mino washi, de gereedschappen, de productiestappen en papier uit de hele wereld, en biedt bovenal een workshop papierscheppen.

• Openingstijden: 9.00–17.00 uur (laatste toegang 16.30 uur).
• Gesloten: op dinsdag (de dag erna als dat een feestdag is), op de dag na feestdagen door de week en van 29 december tot 3 januari.
• Toegang: ¥ 500 per volwassene, ¥ 450 per persoon voor groepen vanaf 20 personen.
• Workshop: vanaf ¥ 500. Verschillende opties: een vel in het traditionele "minoban"-formaat, zoals shojipapier; "rakusui"-papier, waarin u met een waterstraal motieven tekent; ansichtkaarten waarin u esdoornbladeren of bloemblaadjes verwerkt.
• Duur: ongeveer 20 minuten scheppen, daarna zo'n 50 minuten drogen. Intussen bezoekt u het museum.
• Reserveren: verplicht voor groepen vanaf 10 personen.

De beweging lijkt eenvoudig: de schepvorm onderdompelen, wiegen, het water laten weglopen. In de praktijk is uw eerste vel vaak aan één kant te dik. De instructeurs corrigeren u geduldig, en dan begrijpt u hoe moeilijk de zijwaartse beweging die zo typisch is voor Mino werkelijk is.

Vermijd: op een dinsdag komen, of om 16.00 uur aankomen in de hoop nog de workshop te doen. Voor een diepere kennismaking ontvangen sommige werkplaatsen in het dal op aanvraag kleine groepen om de echte productie te bekijken, zonder zelf mee te doen.

Washi is geen museumstuk. Het maakt nog altijd deel uit van het dagelijks leven en van hedendaags design, en dat helpt bij de keuze wat u mee naar huis neemt.

• Shoji en fusuma: de schuifpanelen van huizen en ryokan. Het papier filtert het licht zonder het tegen te houden; traditioneel wordt het aan het einde van het jaar vervangen.
• Gifu-lantaarns (Gifu chochin): beschilderde lantaarns bekleed met Mino washi, zelf een erkend traditioneel ambacht. Ze zijn vooral bekend van Obon, het zomerfeest van de doden.
• De Akari-lampen van Isamu Noguchi: sinds 1951 worden deze gebeeldhouwde lampen van washi op bamboe frames in Gifu gemaakt. U vindt ze in designwinkels in heel Europa.
• Ronde waaiers (uchiwa), wagasa-paraplu's, kalligrafiepapier en papier voor prentkunst.
• Conservering: tengujo en andere zeer dunne papiersoorten verstevigen schilderijen, rollen en oude boeken in veel musea en bibliotheken.
• Mode en architectuur: wandpanelen, verlichtingsarmaturen, scheidingswanden, textiel geweven van papiergaren.

Wat te kopen in Mino: een notitieboekje of een set kaarten (¥ 500 tot ¥ 2.000), een kleine tafellamp (vanaf ongeveer ¥ 5.000), een vel handgeschept papier om in te lijsten (vanaf een paar duizend yen). Papier reist goed plat, tussen twee stukken karton, in uw koffer.

Als Mino niet in het programma past, is Echizen in de prefectuur Fukui het sterkste alternatief. De traditie gaat ongeveer 1.500 jaar terug, en het papiermakersdorp Imadate, in de stad Echizen, herbergt het Okamoto-Otaki-heiligdom, gewijd aan Kawakami Gozen, de godin van het papier; de hal met gelaagde daken is een van de mooiste van Japan. Echizen-papier, al in 1976 erkend als traditioneel ambacht, werd lang gebruikt voor officiële documenten en staat nog altijd bekend om grote vellen en dik papier.

Wat u er vindt:

• Papyrus House, een workshopcentrum waar u uw eigen vel schept;
• het Udatsu Paper & Craft Museum, een papiermakershuis waar ambachtslieden voor de ogen van bezoekers werken;
• het Echizen Washi Museum en verschillende familiewerkplaatsen.

Sinds maart 2024 brengt station Echizen-Takefu aan de Hokuriku Shinkansen Echizen dichter bij Kanazawa (ongeveer 40 minuten) en Tokio. U kunt papier combineren met de messen van Takefu, het andere grote ambacht van de regio.

Hoe kiest u? Mino past bij Nagoya, Gifu en Takayama; Echizen bij Kanazawa en de kust van de Japanse Zee. Beide bieden toegankelijke workshops, maar alleen Mino staat op de UNESCO-lijst.

Bereikbaarheid. Vanuit Nagoya is een bus het eenvoudigst: ongeveer een uur over de Tokai-Hokuriku Expressway tot de afrit Mino. Met het openbaar vervoer rekent u op 1,5 tot 2 uur: JR-trein naar Gifu en dan een Gifu Bus naar het centrum van Mino, of een trein naar Mino-Ota en dan de lokale Nagaragawa Railway naar station Minoshi. Tussen de Udatsu-wijk en het Kaikan hebt u een auto, taxi of bus nodig.

Hoe lang? Een halve dag is genoeg voor de workshop en de oude stad. Met een hele dag kunt u Seki toevoegen (messen, op 20 minuten) of Gujo Hachiman (heldere rivieren en zomerdansen, op 30 minuten). Van half mei tot half oktober is het vissen met aalscholvers op de Nagara in Gifu een uitstekende groepsavond.

Voor een groep van 20 tot 40 personen werkt het volgende:

• reserveer het Kaikan enkele weken van tevoren en laat de workshop in subgroepen rouleren terwijl de anderen het museum bezoeken;
• neem een tolk mee: de uitleg is in het Japans;
• verdeel de oude stad over twee groepen met elk een gids, want de straten zijn smal;
• bestel gepersonaliseerde geschenken (notitieboekjes, wenskaarten, lampen met logo) minstens één tot twee maanden van tevoren bij een werkplaats;
• vermijd het weekend van de Akari-tentoonstelling, tenzij de groep er speciaal voor komt.

SHINOGI DMC organiseert deze dag vanuit Nagoya, met bus, tolk, reserveringen voor de workshop en lunch, of neemt hem op in een rondreis Nagoya – Takayama – Kanazawa.